ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ 

Σύμφωνα με ανθρωπολόγους, η συστηματική καλλιέργεια του καφέ ξεκίνησε από την Αιθιοπία και έπειτα διαδόθηκε στην Αραβία και σε άλλες ανατολικές χώρες κατά τον 4ο μ.Χ. αιώνα. Το 1554 ανοίγει το πρώτο καφενείο στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο καφές γίνεται ιδιαίτερα δημοφιλές ρόφημα ανάμεσα στους Ευρωπαίους που ταξιδεύουν προς τη Δύση. Περίπου δύο αιώνες αργότερα, το 1723, ένας Γάλλος αξιωματικός μεταφέρει παράνομα δενδρύλλια καφέ από τον βοτανικό κήπο του Παρισιού στη Μαρτινίκα, ενώ το 1727 ένας Πορτογάλος αξιωματικός μεταφέρει βλαστούς από τη Μαρτινίκα στη Βραζιλία, η οποία επρόκειτο να γίνει η μεγαλύτερη καφεπαραγωγός χώρα του κόσμου.

Το δραστικό συστατικό του καφέ στο οποίο οφείλονται οι ψυχοδιεγερτικές ιδιότητές του είναι η καφεΐνη.

Η καφεΐνη βρίσκεται στα φύλλα, στους σπόρους και στους καρπούς σε περισσότερα από 63 είδη φυτών παγκοσμίως και κυκλοφορεί σε διάφορες μορφές. Οι κύριες πηγές λήψης της καφεΐνης είναι ο καφές και το τσάι. Επίσης, καφεΐνη εμπεριέχεται στο κακάο, στη σοκολάτα, σε μερικά αναψυκτικά τύπου cola, καθώς και σε μερικά μη αλκοολούχα ποτά και «energy drinks».

 

ΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ
Η καφεΐνη είναι μια εξαρτησιογόνος διεγερτική ουσία και αποτελεί μια από τις πιο διαδεδομένες, νόμιμες ουσίες στον κόσμο. Αν απομονωθεί από τα φύλλα, τους σπόρους και τους καρπούς που την περιέχουν, σε εργαστηριακό περιβάλλον, τότε έχει τη μορφή λευκής, κρυσταλλικής και διαλυτής σκόνης, με πολύ πικρή γεύση. Στο παράνομο εμπόριο εξαρτησιογόνων ουσιών χρησιμοποιείται για τη νόθευση άλλων ουσιών (π.χ. ηρωίνη).

 

Η καφεΐνη έχει διαφορετικές επιπτώσεις σε κάθε άνθρωπο, καθώς εξαρτάται από διάφορους παράγοντες όπως η ηλικία, η ημερήσια ποσότητα κατανάλωσής της και η ταυτόχρονη χρήση αλκοόλ και νικοτίνης.
H καφεΐνη απορροφάται μέσω της γαστρεντερικής οδού ταχύτατα και πλήρως μέσα σε περίπου 45 λεπτά. Η μέγιστη συγκέντρωσή της στο πλάσμα του αίματος παρατηρείται σε 15 έως 120 λεπτά μετά την πρόσληψη. Προσλήψεις 5-8 mg καφεΐνης ανά kg σωματικού βάρους παρέχουν συγκεντρώσεις στο πλάσμα 8-10 mg/L με ημιζωή 2,5-4,5 ώρες, που μειώνεται κατά 30-50% στους καπνιστές. Κατά την εγκυμοσύνη η καφεΐνη αργεί να μεταβολισθεί και οι συγκεντρώσεις παραμένουν υψηλές για μεγαλύτερο διάστημα.
Σε μικρές δόσεις (π.χ. 1-2 φλιτζάνια καφέ), λειτουργεί ως καρδιοτονωτικό και ως ήπιο διουρητικό. Αυξάνει την ενεργητικότητα του ατόμου, μειώνει την κόπωση και αναστέλλει την ανάγκη για ύπνο. Σε μεγάλες όμως δόσεις (π.χ. περίπου 15 φλιτζάνια καφέ), η κατανάλωση μπορεί να προκαλέσει στο άτομο:
• νευρικότητα
• άγχος
•  αϋπνία
• ταχυκαρδία
• πονοκεφάλους
•  βούισμα στα αυτιά
• τρέμουλο
• γαστρικά προβλήματα.
Ακόμα, η υπερβολική κατανάλωση καφεΐνης, δηλαδή κατανάλωση άνω των 5 γραμμαρίων καφεΐνης (π.χ. 75 φλιτζάνια καφέ) μπορεί να προκαλέσει δηλητηρίαση (καφεϊνισμό), που είναι πιθανό να οδηγήσει το άτομο σε θανατηφόρο κώμα.

 

ΚΑΦΕΪΝΗ ΚΑΙ ΕΞΑΡΤΗΣΗ
Η καφεΐνη προκαλεί σωματική, αλλά και ψυχική εξάρτηση, καθώς λειτουργεί χρησιμοποιώντας τους ίδιους μηχανισμούς με τις αμφεταμίνες και την κοκαΐνη. Βέβαια τα αποτελέσματά της είναι πιο ήπια, αλλά δεν παύει να «χειραγωγεί» τα ίδια νευρικά κέντρα του εγκεφάλου.
Όταν το άτομο καταναλώνει για μεγάλο διάστημα, έστω και μικρή ποσότητα καφεΐνης    ( π.χ. 2 φλιτζάνια καφέ), αυτό είναι ικανό να του προκαλέσει εθισμό στην ουσία. Δηλαδή, αν κάποια μέρα δεν καταναλώσει καφεΐνη, θα παρουσιάσει κάποια ήπια στερητικά συμπτώματα, όπως περισσότερη ανησυχία. Επομένως, συνεχίζει την κατανάλωση για να αποφύγει αυτή την ανησυχία.
Επίσης, η καφεΐνη προκαλεί και ανοχή, δηλαδή όταν το άτομο συνηθίζει τις ποσότητες καφεΐνης που λαμβάνει, τότε καταναλώνει μεγαλύτερες ποσότητες ώστε να φτάσει στα επιθυμητά επίπεδα αποδοτικότητας και ευχαρίστησης που χρειάζεται. Αυτό είναι πολύ εύκολο να γίνει καθώς η καφεΐνη είναι παντού διαθέσιμη και ο καθένας μπορεί να πάρει τη ποσότητα που χρειάζεται.
Όταν το άτομο καταναλώνει συχνά μεγάλες ποσότητες καφεΐνης (π.χ. 4 φλιτζάνια καφέ ημερησίως), τότε με την αποχή του από την ουσία θα εμφανίσει ένα χαρακτηριστικό σύνδρομο στέρησης, το οποίο περιλαμβάνει συμπτώματα όπως: έντονο πονοκέφαλο, ευερεθιστικότητα, έντονη ανησυχία και νευρικότητα, μυϊκή δυσκαμψία, ναυτίες, τάση για έμετο, δυσκολία συγκέντρωσης, ρίγη ή εξάψεις και μη δικαιολογημένη κόπωση.

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗ
Εξαιτίας του γεγονότος ότι η καφεΐνη δεν είναι μια παράνομη διεγερτική ουσία αλλά αντίθετα μια πολύ διαδεδομένη, νόμιμη ουσία, δεν υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο θεραπευτικό πρόγραμμα, πέρα από την πρόληψη και τη σταδιακή μείωση λήψης της ουσίας.
Επομένως, αν θέλει το άτομο να διακόψει την κατανάλωση της καφεΐνης θα πρέπει να προσπαθήσει μόνο του να μειώσει σταδιακά τη κατανάλωσή της, ώστε να μην του προκληθούν τα στερητικά συμπτώματα (ναυτίες, ζαλάδες, υπνηλία κλπ.). Συγκεκριμένα, οι περισσότεροι επιστήμονες θεωρούν ότι 200 mg καφεΐνης ημερησίως (ποσότητα ίση με αυτή που περιέχεται σε τρία φλιτζάνια καφέ), είναι μια ασφαλής ποσότητα για κατανάλωση, χωρίς να προκαλούνται αρνητικές συνέπειες.
Επίσης, καλό θα ήταν το άτομο να αντικαταστήσει τον καφέ, που περιέχει αρκετή ποσότητα καφεΐνης,  με κάποια άλλα ροφήματα όπως: νερό (παγωμένο, ανθρακούχο ή με λεμόνι), κάποιο ρόφημα βοτάνων που να μην περιέχει καφεΐνη, ένα ρόφημα σοκολάτας, χυμό φρούτων ή λαχανικών ή καφέ χωρίς καφεΐνη.
Τέλος, η πρόληψη με τη μορφή της ενημέρωσης, είναι πολύ σημαντική, καθώς είναι πολλοί άνθρωποι που δεν γνωρίζουν τι μπορεί να προκαλέσει η καφεΐνη, μια φαινομενικά «αθώα» ουσία, στον οργανισμό τους.

 

Μύθος: Η καφεΐνη αυξάνει τον κίνδυνο καρδιακών παθήσεων.
Πραγματικότητα: Σύμφωνα με μελέτες, έχει διαπιστωθεί ότι η κατανάλωση καφεΐνης δεν αυξάνει τον κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων. Ωστόσο, άνθρωποι με υψηλή πίεση αίματος και γνωστή ανωμαλία του καρδιακού τους ρυθμού θα ήταν καλύτερο να συμβουλευθούν τον γιατρό τους για το αν μπορούν και τι ποσότητα καφεΐνης να προσλαμβάνουν.
 
Μύθος: Η καφεΐνη προκαλεί καρκίνο.
Πραγματικότητα: Η καφεΐνη δεν αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου. Διάφορες μελέτες που έχουν γίνει δεν έχουν βρει καμία σχέση μεταξύ της συχνής χρήσης καφέ ή τσαγιού και της εμφάνισης καρκίνου.

 

Μύθος: Οι έγκυες γυναίκες πρέπει να αποφεύγουν την κατανάλωση καφεΐνης.
Πραγματικότητα: Έρευνες έχουν δείξει ότι η μικρή κατανάλωση καφεΐνης (1 με 2 φλιτζάνια καφέ) είναι ασφαλής για μια έγκυο γυναίκα, καθώς δεν βρέθηκε καμία συσχέτιση μεταξύ της κατανάλωσης καφεΐνης και της έκβασης της εγκυμοσύνης ή προβλημάτων σε αυτήν. Παρολαυτά, είναι πιθανό η υπερκατανάλωση καφεΐνης κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, να προκαλέσει κάποια προβλήματα γι’ αυτό είναι καλό οι έγκυες γυναίκες να συμβουλεύονται τον γιατρό τους .

 

Μύθος: Η μικρή κατανάλωση καφεΐνης δεν έχει σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία των παιδιών.
Πραγματικότητα: Τα παιδιά, γενικά, έχουν την ίδια ικανότητα με τους ενήλικες να επεξεργάζονται την καφεΐνη. Είναι όμως σαφές ότι λόγω του μικρότερου σωματικού τους βάρους, δεν μπορούν να καταναλώνουν την ίδια ποσότητα καφεΐνης με τους ενήλικες. Δηλαδή, αν καταναλώσουν μεγάλη ποσότητα, ακόμη και αναψυκτικών τύπου cola ή μη αλκοολούχων ποτών τύπου red bull, είναι δυνατόν να τους προκληθεί ευερεθιστότητα, άγχος ή έντονη ανησυχία. Για αυτό θεωρούμε ότι είναι προτιμότερο να μην επιτρέπεται η κατανάλωση καφεΐνης από τα παιδιά.

Μύθος: Η καφεΐνη μπορεί να συνεφέρει άτομα που έχουν καταναλώσει μεγάλη ποσότητα αλκοόλ.
Πραγματικότητα: Δεν ισχύει κάτι τέτοιο, καθώς η καφεΐνη δεν είναι αντίδοτο της αλκοόλης.