των Ντόκα Ευαγγελία και Τυρνενόπουλου Αντώνη*
Το τρέχον κοινωνικό και πολιτισμικό status έχει ζωγραφίσει την εικόνα του ιδεατού γονέα, προσδίδοντάς του κάποια συγκεκριμένα, συχνά ουτοπικά, χαρακτηριστικά. Αυτό το κοινωνικά προβαλλόμενο πρότυπο, σε συνδυασμό με βιολογικά, αλλά και προσωπικά χαρακτηριστικά, συνδράμουν στην αυξανόμενη πίεση που δύναται να βιώσει ένας γονέας. Το παραπάνω συνονθύλευμα βιοψυχοκοινωνικών παραγόντων συντελεί στην ανάπτυξη ενός φαινομένου, που ονομάζεται «Γονεϊκή Εξουθένωση».
Τι είναι η Γονεϊκή Εξουθένωση (Parental Burnout);
Η γονεϊκή εξουθένωση (parental burnout) είναι ένα πολυδιάστατο βίωμα με το οποίο μπορεί να έρθουν αντιμέτωποι αρκετοί γονείς της σύγχρονης πραγματικότητας (αν και τα ποσοστά ποικίλλουν σημαντικά μεταξύ διαφορετικών χωρών). Αποτελείται από αισθήματα έντονης σωματικής και συναισθηματικής κούρασης, απώλεια της ευχαρίστησης και των αισθημάτων πληρότητας και αποτελεσματικότητας αναφορικά με το γονεϊκό ρόλο, καθώς και συναισθηματικής αποστασιοποίησης από τα παιδιά. Οι εμπειρίες αυτές που κατακλύζουν τον γονέα, δημιουργούν μια αισθητή αντίληψη αντίθεσης σχετικά με το πώς ο/η ίδιος/-α βίωνε παλαιότερα το ρόλο του/της. Κάποιοι γονείς μπορεί να βιώνουν επίσης ντροπή, ενοχές, μοναξιά, φόβο, ή μίσος για τον εαυτό τους, συναισθηματικό κενό/άδειασμα, αίσθηση απώλειας ελέγχου, ότι καταβάλλονται από την πίεση που νιώθουν, ότι δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν στο ρόλο και τις υποχρεώσεις τους, ή ακόμη και ότι είναι εγκλωβισμένοι χωρίς να έχουν διέξοδο.
Τι δεν είναι Γονεϊκή Εξουθένωση;
Αν και υπάρχουν εμφανείς ομοιότητες, η γονεϊκή εξουθένωση (ΓΕ) δεν είναι απλά στρες, burnout, ή κατάθλιψη. Πρόκειται για ένα σύνδρομο που αφορά συγκεκριμένα τη γονεϊκότητα και τις υποχρεώσεις που πηγάζουν από αυτή και, ως εκ τούτου είναι εξίσου πιθανό να βιωθεί τόσο από μητέρες, όσο και από πατέρες.
Πώς οδηγείται ένας γονιός σε εξουθένωση;
Με βάση τις μέχρι τώρα επιστημονικές μελέτες, η ΓΕ φαίνεται να προκαλείται από μια χρόνια ανισορροπία μεταξύ των πόρων που διαθέτει ένας γονέας και των απαιτήσεων που απορρέουν από το ρόλο του. Με άλλα λόγια, όταν οι πηγές στήριξης, ενέργειας και προστασίας που διαθέτει ένας γονέας δεν επαρκούν ώστε να αντιμετωπίσει τις απαιτήσεις του ρόλου του, είναι πιθανό να βιώσει Γονεϊκή Εξουθένωση.
Έχει δειχθεί, επίσης, ότι τα βασικά συμπτώματά της αναπτύσσονται σταδιακά. Πρώτη φαίνεται πως κάνει την εμφάνισή της η συναισθηματική εξουθένωση, ακολουθούμενη από ένα φαύλο κύκλο όπου η συναισθηματική αποστασιοποίηση από τα παιδιά ενισχύει τα αισθήματα αναποτελεσματικότητας και το αντίστροφο. Αυτό καθιστά δυνατή την πρώιμη ανίχνευση των δυσκολιών και, ως εκ τούτου, την έγκαιρη παρέμβαση για την αντιμετώπισή τους.
Τι θα πει, όμως, «λιγοστοί πόροι»; Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου;
Σημαντικότεροι παράγοντες κινδύνου έχουν βρεθεί πως είναι ζητήματα που άπτονται του τρόπου λειτουργίας της οικογένειας, των γονεϊκών στρατηγικών που υιοθετούν οι γονείς, καθώς και τα σταθερά χαρακτηριστικά αυτών. Σε αυτά εντάσσονται, η χαμηλή συναισθηματική επάρκεια και αυτοσυμπόνια, η τελειοθηρία, τα υψηλά επίπεδα άγχους του γονέα, ο τρόπος που σχετίζεται με τους γύρω του, η πίεση που βιώνει για να ασκεί «θετική γονεϊκότητα» και οι περιορισμοί που νιώθει στο ρόλο του, η χαμηλή ικανοποίησή του από τη ζωή του, το γάμο του και τη γονεϊκότητα, οι εντάσσεις στην οικογένεια/το ζευγάρι, η μη συμφωνία με τον/την συν-κηδεμόνα και η έλλειψη υποστήριξης από αυτόν/-ήν, η απουσία οικογενειακών ρουτίνων, αλλά και ο μη λειτουργικός τρόπος επικοινωνίας με το παιδί. Πολύ σημαντικοί παράγοντες είναι επίσης και η έλλειψη υποστήριξης από την ευρύτερη οικογένεια ή/και την κοινότητα, καθώς και η σύγκρουση μεταξύ οικογενειακής, προσωπικής και εργασιακής ζωής.
Εάν τα παραπάνω, ωστόσο, αντιστραφούν και από αρνητικά μετατραπούν σε θετικά (π.χ. υψηλή συμφωνία του ζευγαριού, λιγοστές εντάσεις στην οικογένεια κ.λπ.), τότε μπορούν να λειτουργήσουν ως επαρκείς πόροι για την εξισορρόπηση των απαιτήσεων και την υποχώρηση των συμπτωμάτων της ΓΕ.
Ποιες είναι οι επιπτώσεις της Γονεϊκής Εξουθένωσης στους γονείς;
Οι κυριότερες επιπτώσεις για τους γονείς που έχουν αναδείξει οι έρευνες είναι τα αισθήματα ενοχής, οι σκέψεις φυγής (π.χ. εγκατάλειψη της οικογένειας), καθώς και η αυξημένη πιθανότητα ανάπτυξης αυτοκτονικού ιδεασμού. Επιπλέον, η ύπαρξη ΓΕ έχει σχετισθεί με προβλήματα ύπνου και εξαρτήσεων, καθώς και με συγκρούσεις στο ζευγάρι ή και αποξένωση μεταξύ των δύο γονέων.
Πώς η Γονεϊκή Εξουθένωση επηρεάζει τα παιδιά;
Η γονεϊκή εξουθένωση έχει σημαντικές και συχνά σοβαρές επιπτώσεις στα παιδιά, επηρεάζοντας άμεσα την συναισθηματική, γνωστική και κοινωνική τους ανάπτυξη. Καθώς οι γονείς βιώνουν χρόνια και έντονη ψυχική και σωματική εξάντληση, τείνουν να περιορίζουν την συναισθηματική τους διαθεσιμότητα και να απομακρύνονται ολοένα και περισσότερο από τη ζωή των παιδιών τους. Αυτό που αλλάζει δεν είναι η αγάπη τους για το παιδί, αλλά ο τρόπος με τον οποίο μπορούν πλέον να την εκδηλώσουν. Έτσι, δομείται σταδιακά ένα συναισθηματικά αποδυναμωμένο περιβάλλον ανατροφής, το οποίο χαρακτηρίζεται από συγκρούσεις, υψηλό άγχος, μειωμένη φροντίδα και ασταθή ή ελλιπή γονεϊκή ανταπόκριση στις ανάγκες του παιδιού. Η εμπειρία αυτή, για ένα παιδί, μπορεί να μεταφραστεί σε σύγχυση, μοναξιά και μία βαθύτερη ανάγκη για εγγύτητα, η οποία θα παραμείνει ανεκπλήρωτη. Συχνά, λοιπόν, τα παιδιά που βιώνουν τις συνέπειες της εν λόγω γονεϊκής αποστασιοποίησης σε πρώιμη ηλικία, αναπτύσσουν ζητήματα προσκόλλησης, καθώς πλήττεται η αίσθηση ασφάλειας που πηγάζει από τη σχέση με τον γονέα, ενώ παράλληλα βάλλεται και η αναπτυσσόμενη αντίληψη ταυτότητας και αυτονομίας. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, όταν η εξουθένωση συνδέεται με επιθετικές/βίαιες συμπεριφορές, τα παιδιά βιώνουν τραυματικές εμπειρίες με μακροχρόνιες συνέπειες για τη κοινωνικοσυναισθηματική τους ανάπτυξη, όπως αυξημένο άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα, μειωμένες σχολικές επιδόσεις, διαταραχές συμπεριφοράς, ή ακόμη και εμφάνιση αυτοκαταστροφικών τάσεων και εξαρτήσεων στην ενήλικη ζωή. Συνολικά, η ΓΕ διαταράσσει τη σταθερότητα και τη θαλπωρή του οικογενειακού περιβάλλοντος, του οποίου η δυναμική μεταβάλλεται αφήνοντας τα παιδιά έρμαια της συναισθηματικής εγκατάλειψης και αδυναμίας των γονέων.
Τί μπορούμε να κάνουμε για να προλάβουμε την εμφάνιση της Γονεϊκής Εξουθένωσης;
Η γονεϊκή εξουθένωση αποτελεί ένα πολυδιάστατο φαινόμενο, το οποίο σχετίζεται με δυσκολία συναισθηματικής ρύθμισης, κοινωνική απομόνωση, τελειομανία και άκαμπτα πρότυπα γονεϊκότητας. Ωστόσο, οι παραπάνω παράγοντες είναι κατά βάση ψυχοκοινωνικοί και όχι δημογραφικοί, γεγονός που καθιστά λειτουργική και αποτελεσματική τόσο την πρόληψη, όσο και την παρέμβαση. Στην προκειμένη περίπτωση, όταν αναφερόμαστε στην πρόληψη, εστιάζουμε στη ρεαλιστική προετοιμασία των μελλοντικών γονέων, τη διαμόρφωση κατάλληλων γονικών στάσεων και δεξιοτήτων, που θα πλαισιώσουν τη διαδικασία ανατροφής, αλλά και την ενδεχόμενη ανάγκη ψυχολογικής υποστήριξης από ειδικούς κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού. Φυσικά, η πρόληψη εφαρμόζεται σε πρώιμο στάδιο (π.χ. στη φάση της αρχικής εξάντλησης), προτού εμφανιστούν πιο σοβαρά συμπτώματα, καθώς τότε αναδύεται η ανάγκη για παρέμβαση.
Τί μπορούμε να κάνουμε για να αντιμετωπίσουμε τη Γονεϊκή Εξουθένωση και τις συνέπειές της;
Οι προσεγγίσεις που στοχεύουν στην αντιμετώπιση της ΓΕ είναι αποτελεσματικές, γιατί συνίστανται από ένα κοινό θεραπευτικό σκελετό που δομείται από 5 στοιχεία. Αρχικά, υπογραμμίζεται η αξία της ψυχοεκπαίδευσης σχετικά με τη κατανόηση του φαινομένου, αλλά και του στρες που αυτό συνεπάγεται, με σκοπό τη νομιμοποίηση της εμπειρίας του γονέα και την αύξηση του κινήτρου για θεραπεία. Ύστερα, αξιοποιούνται τεχνικές της Γνωσιακής Συμπεριφοριστικής Θεραπείας (ΓΣΘ), της Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης (ΘΑΔ) και της Ενσυνειδητότητας (Mindfulness), προκειμένου να αναδομηθεί η σκέψη, να μειωθεί το άγχος και να ενισχυθεί η ψυχική ανθεκτικότητα. Ένας, επιπλέον, σημαντικός θεραπευτικός στόχος που περιλαμβάνεται σχεδόν σε όλες τις προσεγγίσεις είναι η μείωση της απόστασης του «πραγματικού» από τον «ιδανικό» γονέα, ώστε να επαναπροσδιοριστεί η γονεική ταυτότητά του. Τέλος, τονίζεται η σημασία της κοινωνικής και διαπροσωπικής υποστήριξης, μέσω ομαδικών παρεμβάσεων που ενισχύουν την ενσυναίσθηση και ελαττώνουν το αίσθημα μοναξιάς και ντροπής, ενώ συχνά αξιοποιούνται βιωματικές ασκήσεις αυτοσυμπόνιας και χαλάρωσης, αποσκοπώντας στη σταθεροποίηση των αλλαγών.
Συμπερασματικά…
Συνολικά, είμαστε πλέον σε θέση να ορίσουμε το φαινόμενο της γονεϊκής εξουθένωσης ως μία συνθήκη που φθείρει το σύνολο της οικογένειας, η οποία πηγάζει από την ανισορροπία ανάμεσα στις απαιτήσεις της καθημερινότητας και τους διαθέσιμους πόρους των γονέων, καθιστώντας τους ανίκανους να ανταπεξέλθουν στις αυξανόμενες πρακτικές και συναισθηματικές απαιτήσεις της ανατροφής ενός παιδιού. Πρόκειται για ένα σύνδρομο που προσομοιάζει σε σοβαρότητα και συμπτωματολογία διαταραχές, όπως η επιλόχειος κατάθλιψη και πλαισιώνεται από μία ποικιλία βιοψυχοκοινωνικών αιτιολογικών παραγόντων. Αναλύοντας ένα τόσο πολυδιάστατο και δυναμικό φαινόμενο, οι συνέπειες του οποίου προσβάλλουν τον βασικό πυρήνα διαμόρφωσης της ταυτότητας του ανθρώπου, δεν πρέπει να ξεχνάμε την αξία και την επίδραση που δύναται να έχει η πρόληψη σε ζητήματα ψυχικής υγείας εν γένει. Συχνά, τείνουμε να υποτιμάμε τη βαρύτητα των ψυχολογικών δυσκολιών μέσα στο χάος της καθημερινότητας, με αποτέλεσμα εκείνες να διογκώνονται τόσο, που τελικά παίρνουν τα ηνία και μας τοποθετούν στη θέση του συνοδηγού. Έχει μεγάλη σημασία να αποδεχόμαστε άκριτα τα συναισθήματά μας και να μην διστάζουμε να ζητήσουμε βοήθεια με τη διαχείριση και τη νοηματοδότησή τους, όταν το χρειαζόμαστε. Σημαντικό τμήμα της βλάβης που προκαλείται στο οικογενειακό σύστημα από τη ΓΕ, μπορεί να προληφθεί, εάν ο γονέας επικοινωνήσει τις σκέψεις του, προτού αυτές προλάβουν να επισκιάσουν την αγάπη για το παιδί του, δημιουργώντας ένα χαοτικό και απροσπέλαστο ρήγμα.
Η πρόληψη στην ψυχική υγεία είναι η πιο ήσυχη αλλά και η πιο ισχυρή μορφή φροντίδας, εκείνη που μας κρατά όρθιους πριν καν χρειαστεί να μάθουμε πώς να ξανασηκωθούμε.
* Προπτυχιακοί φοιτητές του τμήματος Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης που πραγματοποίησαν την πρακτική τους άσκηση στο Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων Π.Ε. Ρεθύμνου
ΠΗΓΕΣ
Bogdán, P. M., Varga, K., Tóth, L., Gróf, K., & Pakai, A. (2025). Parental burnout: A progressive condition potentially compromising family well-being—A narrative review. Healthcare, 13(13), Article 1603. https://doi.org/10.3390/healthcare13131603
Hubert, S., & Aujoulat, I. (2018). Parental burnout: When exhausted mothers open up. Frontiers in Psychology, 9, Article 1021. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.01021
Mikolajczak, M., Aunola, K., Sorkkila, M., & Roskam, I. (2023). 15 years of parental burnout research: Systematic review and agenda. Current Directions in Psychological Science, 32(4), 276 –283. https://doi.org/10.1177/09637214221142777
Mikolajczak, M., Brianda, M.-E., Avalosse, H., Roskam, I. (2018). Consequences of parental burnout: Its specific effect on child neglect and violence. Child Abuse & Neglect, 80, 134-145. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2018.03.025
Mikolajczak, M., Gross, J. J., & Roskam, I. (2019). Parental burnout: What is it, and why does it matter? Clinical Psychological Science, 7(6), 1319-1329. https://doi.org/10.1177/2167702619858430
Mikolajczak, M., Gross, J. J., & Roskam, I. (2021). Beyond job burnout: Parental burnout! Trends in Cognitive Sciences, 25(5), 333-336. https://doi.org/10.1016/j.tics.2021.01.012
Mikolajczak, M., Raes, M.-E., Avalosse, H., & Roskam, I. (2018). Exhausted parents: Sociodemographic, child-related, parent-related, parenting and family-functioning correlates of parental burnout. Journal of Child and Family Studies, 27(2), 602-614. https://doi.org/10.1007/s10826-017-0892-4
Mikolajczak, M., & Roskam, I. (2018). A theoretical and clinical framework for parental burnout: The balance between risks and resources (BR2). Frontiers in Psychology, 9, Article 886. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00886
Ren, X., Cai, Y., Wang, J., & Chen, O. (2024). A systematic review of parental burnout and related factors among parents. BMC Public Health, 24, Article 376. https://doi.org/10.1186/s12889-024-17829-y
Roskam, I., Aguiar, J., Akgun, E., Arikan, G., Artavia, M., Avalosse, H., Aunola, K., Bader, M., Bahati, C., Barham, E. J., Besson, E., Beyers, W., Boujut, E., Brianda, M.-E., Brytek-Matera, A., Carbonneau, N., César, F., Chen, B.-B., Dorard, G., … Mikolajczak, M. (2021). Parental burnout around the globe: a 42-country study. Affective Science, 2(1), 58-79. https://doi.org/10.1007/s42761-020-00028-4
Roskam, I., Brianda, M.-E., & Mikolajczak, M. (2018). A step forward in the conceptualization and measurement of parental burnout: The parental burnout assessment (PBA). Frontiers in Psychology, 9, Article 758. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00758
Roskam, I., & Mikolajczak, M. (2021). The slippery slope of parental exhaustion: A process model of parental burnout. Journal of Applied Developmental Psychology, 77, Article 101354. https://doi.org/10.1016/j.appdev.2021.101354
Roskam, I., Raes, M.-E., & Mikolajczak, M. (2017). Exhausted Parents: Development and Preliminary Validation of the Parental Burnout Inventory. Frontiers in Psychology, 8, Article 163. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00163
Urbanowicz, A. M., Verger, N. B., Shankland, R., Rance, J., Bennett, P., & Gauchet, A. (2026). A meta-analysis of parental burnout interventions. Journal of Affective Disorders, 399, Article 121022. https://doi.org/10.1016/j.jad.2025.121022